Makabila 6 ya Afrika Yaliyouza Watu Wake Wenyewe Utumwani – Mambo Ambayo Shule Haikukufundisha
Mara nyingi, biashara ya utumwa ya kuvuka Bahari ya Atlantiki husimuliwa kama hadithi inayohusu meli za Ulaya na mashamba makubwa ya Marekani. Kinachofundishwa kwa kina ni kidogo sana na yale yaliyokuwa yakitokea ndani ya Afrika wakati huo huo. Falme kadhaa za Kiafrika na mitandao ya kibiashara ilishiriki kikamilifu, ikikamata na kuuza watu ili kupata utajiri, silaha za moto, na mamlaka ya kisiasa.
Katika nchi ya sasa ya Benin, Ufalme wa Dahomey ulianzisha mojawapo ya dola zenye mfumo wa utawala uliounganishwa na kudhibitiwa kwa nguvu kutoka katikati (centralized states) barani Afrika Magharibi. Ufalme huo ulijulikana kwa jeshi lake imara na kikosi cha wanawake pekee kilichoitwa ‘Dahomey Amazons’. Ili kugharamia shughuli za dola, Dahomey ilifanya mashambulizi ya mara kwa mara dhidi ya jamii jirani. Watu waliotekwa walisafirishwa kwa miguu hadi pwani na kuuzwa kupitia bandari ya Ouidah.
Katika kilele cha nguvu zake, Dahomey ilisafirisha maelfu ya watu kila mwaka. Mapato hayo yalitumiwa kununua bunduki, farasi, na bidhaa kutoka nje, jambo ambalo kwa upande wake liliimarisha jeshi na mamlaka ya mfalme.
Dola ya Ashanti, iliyokuwa katika eneo la nchi ya Ghana ya sasa, ilidhibiti migodi ya dhahabu na njia muhimu za biashara. Kadiri mahitaji ya Wazungu yalivyoongezeka, viongozi wa Ashanti walitumia biashara ya watumwa kufadhili upanuzi wa dola yao. Watu waliotekwa vitani waliuzwa kwa wafanyabiashara wa Kizungu katika ngome za pwani.
Utajiri na silaha zilizopatikana kutokana na biashara hiyo ziliifanya Ashanti kuwa mojawapo ya nguvu zenye kutisha zaidi katika eneo hilo. Mfumo wa kisiasa wa himaya hiyo ulihusishwa na mafanikio ya kijeshi, nayo mafanikio ya kijeshi yakahusishwa na uwezo wa kuwateka watu.
Dola ya Oyo na Mataifa ya Yoruba
Dola ya Oyo na mataifa ya Yoruba yaliyokuwa yakiizunguka hayakuwa yameunganishwa chini ya mtawala mmoja katika karne ya 18 na mwanzoni mwa karne ya 19. Vita vya wenyewe kwa wenyewe na matatizo ya madeni vilivuruga utulivu na utawala wa sheria. Katika mazingira hayo, vitendo vya utekaji nyara viliongezeka. Wanamgambo, machifu, na wadai walikuwa wakiwauza wafungwa na watu waliokuwa chini ya uangalizi wao kwa wafanyabiashara ambao waliwapeleka hadi pwani.
Kwa sababu ya idadi kubwa ya watu na eneo lake la kimkakati, eneo la Yoruba likawa chanzo muhimu cha vifaa kwa ajili ya meli za Ulaya katika Ghuba ya Benin.
Ufalme wa Kongo – ulioenea katika maeneo ambayo sasa ni Angola na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo—ulikuwa na mawasiliano ya awali na Wareno. Mfalme Afonso wa Kwanza alijaribu kukomesha biashara hiyo na kuandikia Ureno barua akilalamikia utekaji nyara wa watu wake pamoja na ufisadi wa viongozi wa ngazi za juu wa ndani. Hata hivyo, mahitaji ya Wareno yalikuwa makubwa, na watu wengi ndani ya Kongo waliona faida katika kuuza mateka. Baada ya muda, uroho wa ndani na shinikizo kutoka nje vilisababisha ufalme huo kugawanyika na kuwa mataifa madogo yaliyokuwa yakishindana. Biashara ya utumwa ikawa mojawapo ya njia chache ambazo tabaka tawala lilitumia kudumisha ushawishi wake.
Jamii ya Waigbo ilijumuisha miji na vijiji vingi vinavyojitegemea kusini-mashariki mwa Nigeria, badala ya kuwa ufalme mmoja. Waigbo wengi walikuwa wahanga wa mashambulizi, hasa yale yaliyofanywa na Shirikisho la Aro, ambalo lilitumia vituo vya kidini na mitandao ya biashara kudhibiti eneo hilo. Baadhi ya machifu wa eneo hilo na madalali pia walishiriki katika biashara hiyo kwa kuuza watu waliotuhumiwa kwa makosa mbalimbali au waliotekwa katika migogoro ya ndani. Biashara hiyo ilisababisha hali ya kutokuaminiana sana kwa sababu usaliti ungeweza kutokea ndani ya jamii hiyo hiyo.
Kwenye pwani ya Afrika Mashariki, miji kama Zanzibar, Mombasa, na Kilwa ilikuwa imefanya biashara na wafanyabiashara Waarabu, Waajemi, na Wahindi kwa karne nyingi. Mahitaji ya nguvu kazi yalipoongezeka, watawala wa Pwani ya Uswahilini walishirikiana na wafanyabiashara hao. Zanzibar ikawa soko kuu ambapo watu waliotekwa kutoka maeneo ya ndani waliuzwa na kusafirishwa kuvuka Bahari ya Hindi. Mamilioni ya watu walisafirishwa kupitia mfumo huu kwenda kufanya kazi katika mashamba makubwa huko Uarabuni, Uajemi, na visiwa vya Bahari ya Hindi. Biashara hii iliendelea kwa muda mrefu baada ya biashara ya kuvuka Atlantiki kukomeshwa.
Wafanyabiashara wa Ulaya walijenga meli, walifadhili safari hizo, na kusababisha mahitaji ya mashamba. Lakini biashara hiyo ilifikia kiwango kikubwa sana kwa sababu watawala na wafanyabiashara wa Kiafrika walishiriki. Waliwapa mateka badala ya bunduki na bidhaa zilizowasaidia kutawala wapinzani.
Athari ya muda mrefu ilikuwa kudhoofika kwa ndani. Falme ambazo hapo awali zilipigana kwa ajili ya watumwa baadaye ziligawanyika sana kupinga ukoloni wa Ulaya. Kwa kuchagua faida ya muda mfupi, viongozi wengi wa Kiafrika walivunja jamii zao na kurahisisha ushindi wao baadaye.
Hili halifundishwi ili kusamehe uwajibikaji wa Ulaya. Linafundishwa ili kuonyesha picha kamili. Biashara ya watumwa ilikuwa mfumo uliohitaji ushirikiano pande zote mbili za bahari. Tukikumbuka kwamba ushirikiano ni chungu, lakini ni muhimu ikiwa tunataka kuelewa jinsi Afrika ilivyobadilishwa na kwa nini athari zake bado zinahisiwa leo.
Chanzo: HUNGIST
